Toda Galicia conmemora este sábado o Día das Letras Galegas das cantareiras e da poesía popular oral con actos de homenaxe a estas creadoras e transmisoras dos cantares anónimos.
A Real Academia Galega trasladouse ata Malpica de Bergantiños, a terra das Pandeireteiras de Mens, nas que a institución personificou esta homenaxe colectiva canda a Rosa e Adolfina Casás Rama, veciñas de Cerceda, e Eva Castiñeira, de Muxía.
A conmemoración foi un acto de recoñecemento do "exemplo luminoso" das cantareiras e das persoas que investigaron e recolleron as cantigas do pobo, das que as levaron aos escenarios e das novas voces que son xa o futuro da tradición que proxecta a lingua galega polo mundo adiante, representadas no pleno extraordinario da RAG nas voces das Tanxugueiras.
Precisamente, as Tanxugueiras renderon este sábado a súa persoal dedicatoria ás pandeireteiras e á poesía popular oral reinterpretando 'Meu Amor', canción de Leilía, unha das maiores referencias para o grupo e precursoras en normalizar e poñer o foco no uso de pandeiretas sobre un escenario.
O grupo dedica esta canción a "todas aquelas mulleres que gardaron nas súas gorxas o eco das letras e melodías, sementando nelas a memoria que hoxe nos define".
No acto central da Real Academia Galega, o seu novo presidente, Henrique Monteagudo, puxo como exemplo a "enerxía colectiva" das cantareiras e da xente da Costa da Morte, referente na transmisión xeracional da lingua.
Aproveitou para reclamar unha reformulación a fondo da política lingüística, que poña a infancia e a mocidade no centro. "Precisamos saír de vez do bucle interminable das polémicas estériles, alleas ao alento dunha cidadanía que aspira a ver o noso idioma convertido nunha lingua normal. [...] Un idioma que queremos vivir tranquila e plenamente con alegría e sen limitacións", pediu.
"Mentres as expectativas sobre a política lingüística esmorecen, o idioma segue abrollando nas innúmeras iniciativas sociais –especialmente da xente moza– para promovelo, defendelo e difundilo en escolas, pantallas e escenarios, nas rúas e nos medios de comunicación, nos comercios e nas oficinas, nas redes ou nos estadios deportivos", sinalou Monteagudo.
A académica Ana Boullón, promotora das Letras Galegas 2025, sinalou que "as Letras deste ano celebran o pasado e miran para o futuro. O tradicional é moderno".
As Letras Galegas das cantareiras son unha oportunidade para visibilizar as mulleres, e para vindicar "o valor da creación colectiva, das actividades compartidas", proseguiu a académica, nun discurso inzado de referencias a proxectos profesionais como o de Fuxan os Ventos, Milladoiro, Mercedes Peón, Leilía, Uxía Senlle ou Xabier Díaz; a novos nomes como os de Faia, Baiuca, Caamaño&Ameixeiras, Mondra, De Ninghures, Alba María, Lupe Blanco ou Xairo de Herbón; e mais ás agrupacións de música e baile tradicional que se crearon desde a base, desde Aturuxo, da que formaron parte As Vellas de Mens, ata Xacarandaina ou as locais de Raigañas e Carcaxía.
As sete cantareiras nas que se personificou desde a RAG este 17 de maio eran, para Boullón, "mulleres fortes, rexas, criadas no medio rural e que pasaron por circunstancias difíciles na vida" e destacou que "souberon transmitir o rico patrimonio do que eran depositarias, comunicado xeración tras xeración, agora para o futuro".
Antón Santamarina, coautor do Cancioneiro Popular Galego xunto á etnomusicóloga suíza Dorothé Schubarth, pronunciou un emotivo discurso no que tirou de 80 anos de memoria persoal, primeiro como cativo da Fonsagrada que mamou as cantigas e logo como compilador e estudoso da poesía popular oral, e pediu que "non podemos disociar a sorte da nosa lírica popular da sorte da lingua. E niso é necesaria a achega de todos, no só a das cantareiras. Fai falta o compromiso da xente".
Compartiu tamén lembranzas dos primeiros anos de vida arredor das coplas o profesor Xesús Alonso Montero, que defendeu a relevancia artística do cancioneiro da tradición oral, base e inspiración dos Cantares gallegos de Rosalía de Castro.
