A Julia Varela (Pontevedra, 1981) escribir a novela Todo por hacer serviulle para "completar a maneira de honrar á miña nai". Nesta historia, ambientada en Galicia, Blanca -como ela mesma no seu día- perde á súa nai de maneira repentina e reformula a súa propia vida.
É, sobre todo, un libro sobre o dó que abraza as diferentes emocións polas que todos, nalgún momento da vida, debemos transitar. Recoñece que escribir este libro "foi duro", pero fíxoo consciente de que "con todo este dor podía facer algo bonito".
En plena xira de presentación deste novo traballo, a xornalista pontevedresa volveu a casa. Fíxoo, primeiro, para manter un encontro cos lectores en Cronopios e, despois, para falar con PontevedraViva do momento vital no que se atopa.
Que supón para ti volver a Pontevedra?
Pontevedra é a miña familia, é a miña casa. Sinto aquí unha calor moi especial, a verdade é esa. E tamén por iso a costa galega é un dos escenarios desta novela. Era inevitable. Galicia, e Pontevedra en concreto, condúceme a todo o que entendo eu que é a familia.
En que momento nace Todo por hacer?
A editora da miña primeira novela chamoume hai dous anos. Cría que tiña que escribir de novo. Empezamos a falar do que ocorrera, o dó pola miña nai e a miña propia enfermidade. Díxome que aí había algo que resolver e que podería levalo á ficción.
Cando fuches capaz de transformar a dor e o dó en escritura e nunha historia como esta?
Cando ela mo propuxo eu aínda estaba a transitar o dó pola miña nai. Non podía facer nada con iso. Tiven que esperar un ano ou ano e medio e dixerir toda esa dor. Aí, xa coa emoción medianamente masticada, sentíame capaz de levala á literatura.
Ao principio, non podes facelo. Cunha morte recente dun ser querido é imposible. Até te atenazas fisicamente, impídeche escribir. Pero co tempo, empezas a pensar en se con todo este dor podes facer algo bonito ou construír unha ficción que camiñe cara á luz.
Hai moito de Julia en Blanca, a protagonista desta historia?
Bastante. E noutros personaxes tamén. Hai moito de min porque eu só podo falar do que vexo, do que sinto. E, dalgunha maneira, vouno diseminando por todos os personaxes. Pero hai moito nela da muller contemporánea ou das miñas amigas.
Tamén me influíron historias que lin ao longo deste tempo. De segredos que se descobren cando un familiar falece. Esas pegadas nas que empezamos a indagar, coñecendo á persoa doutra maneira. En certa maneira, é bonito descubrir eses silencios.
Cando alguén se vai eses silencios dilúense, non?
É curioso iso, si. Hai silencios na familia, por exemplo no caso dunha nai que falece, que se gardan para protexer a alguén. Ou porque nese momento, pola presión social, non puido contalo. Mesmo pola situación mesma da muller no pasado.
Pero hai outros silencios, que eu creo que hai que respectar moito, que son cousas que non quixeron contar. Eses silencios son os máis bonitos. Descóbrennos facetas desa persoa que quizais non imaxinabas. Albergan algo bonito. Está ben que haxa eses silencios nas familias.
E como se transita por ese proceso? Porque tamén pode haber momentos de enfado
Moito enfado, si. De por que nunca me contou iso. Reflícteo tamén a novela. Neses momentos de dó, cando esa persoa xa non está e empezas a ver indicios de cousas que non sabías e non comprendes, hai momentos de rabia e de ira.
Pero logo tamén chega o momento da culpabilidade. Quizais non mo contou porque eu non estaba aí cando debería estar. Hai unha serie de fases nese dó polos seres queridos que só coñecemos dunha maneira abrupta cando sucede ese acontecemento grave.
Cres que nos custa falar da morte e do dó?
Vivimos de costas á morte, é así. E máis na sociedade contemporánea. Vivimos coma se nos fósemos a morrer, coma se a morte non estivese aí. É máis cotián do que creemos e, ás veces, sucede por azar. Cando chega é duro e non temos ferramentas para afrontalo.
Antes era natural explicarlle aos nenos que a morte é parte da vida. Levabámolos aos velorios da man. Víano e asumíano desde o principio. Agora queremos protexelos, pero cando lles aforras esa realidade se chega dunha maneira imprevista é máis duro para eles.
Ninguén nos prepara para a morte…
Ninguén, é verdade. Non sei se debería mesmo haber unha materia na educación. Pero creo que deberiamos ser máis claros desde o principio. Con explicacións alcanzables para a súa idade, pero sen aforrarlles ese sufrimento porque os facemos fráxiles. E, sobre todo, sen mentirlles.
Dis na novela que a morte dunha nai non se supera nunca
Creo que non. As nais xustifican a nosa asistencia. Que esteamos aquí. Creo que o son todo, independentemente de como che leves coa túa. Cando chega ese momento, dáste conta que elas o son todo. Son calor, son o noso refuxio.
Cando se van, enfróntaste a un sentimento de orfandade nunca visto e descoñecido. Te sintes máis só e desorientado. Sintes que todo vai cambiar porque ela xa non está aí. Daquela ese dó transfórmarse. Nun botarlle de menos sempre, en convivir con esa ausencia.
Ao principio, é un pouco paranormal. Pensas que vai entrar pola porta en calquera momento. Sentimos até o seu cheiro. Utilizamos todos os seus obxectos materiais para sosternos e conectarnos con ela. Buscas luz en todas as pegadas que deixou. Eu sentino así.
Falabas antes da culpabilidade. Tamén a vive Blanca, non? O sentirse mal por seguir vivindo e tentar ser feliz
Pensas en que se es feliz de novo e te reincorporas á vida, vas esquecer esa persoa. Iso non ocorre. A min dábame medo que o recordo da miña nai co tempo se diluíse na miña memoria. Pero temos mecanismos para non esquecer nunca aos que queremos.
E claro, desde o principio hai culpabilidade por todo o que non fixeches, polas palabras que non dixeches, por non acudir a tempo, pola chamada que non respondiches… Pero deime conta co paso do tempo, unha vez dixerido o dó, que eses erros hai que asumilos.
Na novela, abordas tamén a dinámica de Blanca co seu fillo. Que era o que máis che interesaba dese ángulo narrativo?
Interesábame reflectir algo que vin, sobre todo, no meu fillo maior cando faleceu a miña nai. Como eles van asumindo ese dó e como aínda que nós queremos protexelos desa mirada cara á morte, se o facemos ben eles encáixano dunha maneira natural.
Díxenlle que a súa avoa estaba no ceo. Co paso dos días, ao darse conta da ausencia da súa avoa, díxome que sabía que non a ía a ver máis. Que eu nunca podería volver tomarme un café con ela. E comezou a chorar. Asumírao. Non fixo falta nada máis.
E algo así cámbiache o comportamento cos fillos?
Hai unha reacción inmediata que che leva a sentir esa necesidade de protección, de querer salvalos dese sufrimento. E tamén faiche envellecer máis rapidamente. Cando perdes a un pai ou a unha nai, dáste conta de que a vida vai moi rápido. Se tes fillos, moito máis.
Quería preguntarche tamén polo título do libro. Ese Todo por hacer. Reflicte unha dualidade. Ese baleiro polo que non fixen e esa necesidade de seguir vivindo. Era esa a intención?
Tal cal. Quería xogar con iso. Por iso nas presentacións pídolle ao público que me escriban os seus plans por facer. Procrastinamos demasiado. Cremos que nunca nos imos a morrer e que teremos tempo de facer todos eses plans bonitos ou ilusionantes que temos.
Pero, doutra banda, eses plans son o verdadeiro motor da vida. Sempre temos que ter esa listaxe. Eses plans por facer é o que mantén a ilusión nas vidas de todos. Non podemos renunciar a eles, pero tampouco é bo demoralos para sempre.
E como está a ser o encontro co público? Sorprendeuche a resposta?
Moito. Está a ser moi bonito. Unha das cousas que perseguía con esta ficción é que a xente se sentise parte da historia. Creo que unha das cousas que realmente emocionan na literatura, é sentirte identificado cos personaxes.
E o dó é un tema tan universal que Blanca podemos ser todas as mulleres ou todos os homes nun determinado momento das súas vidas. O máis gratificante é que se che achegue alguén e che diga que pasou polo mesmo e que atopou no libro certo consolo.
Adivíñanse as olleiras noutro orfo como reflexionas na novela?
Hai unha especie de solidariedade que, a verdade, é un pouco macabra. Pero o sentimento de orfandade é único. Conectas coa xente que pasou por iso. Na forma de sentir, nos medos, na desorientación…. Hai algo bonito en recoñecerse na fraxilidade dos demais.
E ti en que momento estás agora?
Estou nun momento moi luminoso, aínda que é verdade que esta historia me custou moito por todo o que supuxo na esfera persoal. Foi un proceso duro pero o libro, dalgunha maneira, axudoume a completar a maneira de honrar á miña nai.
E tamén é bo momento no profesional. Estou moi contenta con todo o que fago, a pesar de que este ano non vou traballar en Eurovisión. Sinto que estou en calma, en paz.
Gustaríache que esta novela se puidese adaptar ao cine ou á televisión?
Estaría moi ben. Polo meu traballo, penso moito na literatura como algo televisivo. Sei que ás veces peco diso. Pero esta historia é universal, incúmbenos a todos. Podería ser un gran produto audiovisual. Si que o vexo. Encantaríame.
Dentro dese futuro laboral, o máis inmediato é o novo programa cultural para as tardes de La 2, Sukha. Que nos podes contar dese proxecto?
Vai estar moi ben. Recoméndallo a todo o mundo. É un programa moi necesario. Empeza o 16 de febreiro. Falaremos de literatura, de música, de arte… pero tamén de benestar, de saúde. Ou de gastronomía. De todo o que nos fai máis felices.
É un espazo que ten que existir nunha tele pública e nunha canle como La 2, que creo que está a cobrar cada vez máis forza. Vai ser un programa diario en directo, con moita conversación coa xente da cultura e do coñecemento. Oxalá dure moito.
Dáche pena non poder estar este ano en Eurovisión?
Si, claro. Entendo e comparto a postura de RTVE. É coherente. Pero tras dez anos como comentarista, xa case eurofán, non podo evitar que me dea moita pena que non esteamos. É un programa que nos fai conectar moito coa familia, con amigos… A diferentes xeracións.
Sentes, dalgunha maneira, que o que dixestes Tony Aguilar e ti sobre a participación de Israel removeu conciencias?
Creo que si. Foi unha postura coordinada coa cadea, pero se non crésemos niso non o diríamos. Dixemos a verdade. Non podiamos negar que, ao redor da representante de Israel, había un ambiente especial. A xente nas súas casas debía sabelo.
Meditamos moito o que iamos dicir. Aínda que logo se cortou en redes sociais, empezamos falando que era unha muller que sobrevivira nos atentados brutais de Hamás. E logo limitámonos a narrar os feitos e a dicir a postura da cadea. Creo que non inventamos nada.
Non me sinto culpable nin responsable por contar a realidade. Aínda que a repercusión no persoal foi dura. Coas redes sociais todo se amplificou e chegáronnos moitos golpes.
Volveremos a Eurovisión algún día?
Xa che digo que si. Volveremos con forza e creo que xa vai sendo o momento de volver a gañar. Creo que o Benidorm Fest está a servir para apontoar iso.
E despois de dez anos sendo parte do festival, xa sabes que vas facer o día da final?
É unha boa pregunta. Aínda non o sei. Creo que é un pequeno dó que teño que pasar tamén. Non o sei. Falarei con Tony e algo coordinaremos. Ao mellor témola que comentar en privado co noso Víctor Escudero. Quizá sexa unha maneira bonita de soportar este ano.