A parroquia de San Vicenzo de Cerponzóns viviu onte unha das actividades máis especiais e emotivas dos últimos anos coa celebración da recollida tradicional das Herbas de San Xoán, unha iniciativa organizada coa intención de achegar aos máis novos unha parte fundamental do patrimonio inmaterial galego.
Pero este ano non se trataba simplemente de saír ao monte a recoller unhas plantas. O verdadeiro obxectivo era outro: que os nenos e nenas coñecesen as tradicións que viviron os seus antepasados, que comprendesen o significado daqueles ritos e que descubrisen que detrás de cada costume existe unha historia que merece ser conservada.
Antes de iniciar o percorrido polos camiños da parroquia, os participantes máis novos recibiron unha explicación sobre a importancia desta tradición, baseada nos estudos e anotacións realizados hai máis dun século por Casto Sampedro Folgar, un dos grandes investigadores da cultura popular galega.
A través daqueles antigos apuntamentos, os asistentes puideron descubrir cales eran as herbas que tradicionalmente formaban parte do chamado “cacho de San Xoán”: o fiúncho, as follas de nogueira, a flor de sabugueiro branco, as follas de carballo, a malva real, o codeso, as mentas, a herba de San Xoán, a macela, as follas de roseira e outras plantas aromáticas que variaban segundo as tradicións de cada casa.
Os máis pequenos escoitaron con atención como os nosos maiores consideraban que aquela era unha noite diferente a todas as demais. Unha noite na que as herbas adquirían unha forza especial, na que a natureza parecía falar en voz baixa e na que o mundo visible e o invisible se atopaban por unhas horas.
Tamén aprenderon que aquelas plantas non se arrincaban sen máis. Recollíanse con respecto, agradecendo á terra o que ofrecía e entendendo que cada herba formaba parte dun equilibrio que os nosos devanceiros coñecían ben.
Ao longo da andaina, os participantes foron identificando as distintas especies, compartindo experiencias e escoitando relatos que durante décadas pasaron de boca en boca nas familias da parroquia.
Un dos momentos que máis curiosidade espertou entre os nenos e nenas foi o relacionado coa preparación da auga de San Xoán.
Explicóuselles que, unha vez recollidas as herbas, estas se deixaban durante toda a noite nun recipiente con auga ao aire libre, expostas ao sereno, ao orballo e á luz da lúa. Segundo a tradición, aquela auga absorbía a forza da natureza e servía ao día seguinte para lavar a cara e as mans, buscando saúde, protección e boa sorte para o resto do ano.
Pero a xornada non rematou coa recollida das herbas.
Os máis novos tamén descubriron outro dos ritos máis populares da noite de San Xoán: a proba da clara de ovo.
Quen quixo preparou un vaso con auga e unha clara de ovo, que quedou ao sereno durante toda a noite. Á mañá seguinte chegou o momento máis esperado: observar as formas creadas pola clara e deixar voar a imaxinación.
Houbo quen viu barcos, castelos, árbores, montañas e mesmo algunha igrexa. Porque neste ritual non hai respostas correctas nin incorrectas; o importante é a ilusión, a capacidade de sorprenderse e a oportunidade de compartir unha tradición que durante xeracións formou parte da vida cotiá de Galicia.
Outro dos momentos máis comentados foi a explicación do costume de “ver bailar o sol”.
Os participantes coñeceron como antigamente moitas persoas madrugaban na mañá de San Xoán para contemplar o amencer a través dun pano de seda ou dunha peneira, convencidas de que nesa mañá especial o sol realizaba movementos e reflexos extraordinarios.
Máis aló da crenza, a actividade serviu para transmitir aos máis novos unha idea fundamental: que durante séculos os nosos devanceiros mantiveron unha relación moi estreita coa natureza, observando os ciclos do ano, os cambios do ceo e os sinais que lles ofrecía o mundo que os rodeaba.
Ao remate da xornada, desde a organización destacouse que a verdadeira finalidade da actividade non era recuperar unha tradición por simple nostalxia, senón demostrar que estes costumes seguen tendo valor porque permiten unir xeracións, fortalecer a identidade colectiva e transmitir coñecementos que forman parte da nosa historia.
Porque as Herbas de San Xoán non falan só de plantas.
Falan de memoria.
Falan de comunidade.
Falan dos avós ensinando aos netos.
Falan dun pobo que non quere esquecer quen é.
E precisamente por iso, os organizadores quixeron despedir a actividade cun sorriso e unha recomendación dirixida aos máis novos:
“Gardade ben algunhas destas herbas durante todo o ano. Nunca se sabe. Quizais, cando cheguen os exames do próximo curso, poidan traervos un pouco de sorte... ou, polo menos, axudarvos a estudar con máis ganas.”
Entre risas e complicidades, quedou unha certeza compartida por todos os asistentes: mentres haxa nenos e nenas dispostos a escoitar estas historias, as tradicións de San Xoán seguirán florecendo cada mes de xuño en San Vicenzo de Cerponzóns.
