Unha 'Arca de Noé' vexetal e outros segredos que converten a Misión Biolóxica en garantía para un futuro habitable

Deixas atrás a cidade de Pontevedra, colles rumbo a Vigo pola estrada N-550 e, no lugar da Carballeira, en Salcedo, a man dereita, un portalón dá acceso a un mundo totalmente descoñecido para boa parte dos pontevedreses e pontevedresas que, en silencio e de forma constante, traballa para xerar coñecemento e contribuír a un futuro habitable para todas y todos.

Un cartel visible desde a estrada anúnciao: Misión Biolóxica de Galicia. Un centro de investigación do Consello Superior de Investigacións Científicas (CSIC) que desde hai case cen anos ten a súa sede en Salcedo (naceu en 1921 en Santiago e en 1927 trasladouse) e que vive actualmente o momento de maior expansión da súa historia.

A maioría dos veciños e veciñas de Pontevedra nunca cruzaron os seus muros a pesar de estar a apenas tres quilómetros en liña recta da Praza da Peregrina e, con todo, cara ao seu interior miran científicos e investigadores doutras partes de España e outros países de Europa.

Tras os seus muros de pedra esconde un recinto de 12 hectáreas, tres edificios e unha leira experimental e, contando esta sede e a que teñen en Santiago de Compostela, traballan 150 persoas, 40 delas persoal investigador.

A actividade é intensa, mesmo no verán, cando a vida e o traballo adoita retardarse. Este centro, o único do CSIC en Galicia e o de referencia no noroeste da Península, está especializado en ciencias agrarias, ambientais e forestais e moitos dos seus grupos de investigación teñen nesta época o seu momento álxido de traballo.

Por pór un exemplo, o de xenética e mellora de millo estuda os mecanismos xenéticos que controlan a resistencia a estreses, a calidade e a produción do cultivo de millo e unha das súas liñas de traballo agora é a súa adaptación ás altas temperaturas que están a chegar co cambio climático.

Este verán, reproducen as condicións de calor e seca nesta leira de Salcedo para coñecer como afectan á planta e ao gran e día tras día van estudando a evolución. É un proxecto de investigación que compartiron con Marrocos, Turquía, Alxeria e Tunes, aínda que actualmente só está activo con este último país.

Tampouco para a actividade nunha das 'xoias da coroa' da Misión Biolóxica, o banco de sementes, oficialmente coñecido como banco de xermoplasma, que albergan no edificio Miguel Odriozola.

Naceu coa idea de recuperar variedades de plantas en proceso de desaparición e darlles valor, evitando que se perda biodiversidade e garantindo que, en caso de catástrofe natural ou conflito bélico, poderán volver plantarse todas as especies.

O modelo lembra a unha 'Arca de Noé' como a bíblica, pero de especies vegelaes, e é o mesmo que a famosa Bóveda Global de Sementes de Svalbard, en Noruega, que garda un exemplar de cada semente existente nos bancos xenéticos de todos os países, unha especie de copia de seguridade de todas as sementes do planeta que permitiría replicalas si houbese necesidade, como xa ocorreu coa guerra de Siria en 2015.

O banco de Salcedo enviou algún exemplar a Noruega e atesoura as súas sementes con sumo coidado. Externamente igual a unha cámara frigorífica organizada en botes coidadosamente colocados e inventariados, vixíase que se conserve en condicións de humidade e temperatura idóneas. A 4,6 graos e humidade por baixo de 40 é o ideal e aí esperan ao futuro máis de 1.500 variedades de millo, leguminosas ou brásicas.

Pedro Peón, vicedirector técnico do instituto de investigación, explica que este banco é unha ferramenta e un recurso que permite avanzar na liña de "loitar contra a uniformidade de cultivos, contra a uniformidade de produtos que levan a unha pobreza dos solos, a unha pobreza da biodiversidade e que nos pon en perigo".

Recoñece que pode soar "alarmante" falar nestes termos, pero quere chamar a atención sobre o feito de que "cando dependemos de moi poucos cultivos, de moi poucas variedades, estamos a nos pór en risco", pois "están a aparecer e estanse estendendo pragas e enfermidades que non había nestas áreas" e "por temas asociados aos cambios de temperatura, aos cambios do clima, están a expandirse", xerando un problema que tan só a variedade e a biodiversidade poden frear.

"Canta máis biodiversidade, cantos máis produtos poidamos utilizar, vai ser mellor e aí os bancos de sementes, como os que temos na Misión Biolóxica e noutros centros de investigación, son un recurso que nos pode dar bastantes alegrías no futuro", sinala Peón, tamén responsable da unidade de valorización que asume o reto de trasladar ao exterior o traballo da Misión.

Ese traballo para a adaptación do millo ao cambio climático ou o banco de sementes son só dúas dos exemplos do actividade que realiza a Misión, que aínda que realice un traballo especializado e descoñecido, ten un impacto directo na sociedade, na pontevedresa que o ten cerca e no resto de Galicia.

E é que "investigar, xerar coñecemento novo sempre ten impacto na sociedade", destaca Pedro Peón, e si ese coñecemento é en ámbitos como a agricultura, forestal e ambiental, "é aínda máis directo, sobre todo, no momento actual, no que nos estamos dando conta como sociedade de que todo o que nós facemos ten un impacto sobre o ambiente e sobre a contorna na que nos movemos". Coñecer máis esas interaccións coa contorna resulta "fundamental".

A ninguén lle resulta alleo, en pleno século XXI, que o impacto dos modelos económicos e sociais están a xerar repercusións negativas en aspectos como a polución ou o incremento de temperaturas, visible, sobre todo, nas áreas que explora a Misión Biolóxica, de aí a importancia do seu traballo para determinar, por exemplo, "como o mundo da agricultura pode ser máis respectuoso co medio ambiente" ou "como a xestión forestal pode ser máis respectuosa, máis sostible".

Así, o traballo que se realiza desde este recuncho de Salcedo resulta crucial para buscar fórmulas, técnicas e ferramentas que "permitan ter un mundo máis habitable e que o futuro no que queremos que crezan os nosos fillos e fillas, os nosos netos e netas poida ter, polo menos, as mesmas oportunidades que nós. Ou máis".

Nese futuro máis habitable será fundamental cada unha das áreas de traballo da Misión, como loitar contra a uniformidade nos cultivos e xerar máis biodiversidade, pois significará "ter máis diversidade de alimentos de orixe vexetal" ou "buscar solos máis saudables e contornas verdes nas que poidamos gozar de bosques e de diferentes ecosistemas preto das propias cidades ou integrados nelas".

Unha das súas liñas de investigación máis recentes é a centrada nos incendios forestais, centrada en buscar fórmulas que permitan que "sexan menos intensos e menos destrutivos desde o punto de vista xa non só da flora ou da fauna, senón tamén do propio solo, que se degrade menos e que tratemos de recuperalo de forma máis rápida".

En todo iso traballan, ademais, desde edificios que forman parte da propia historia de Pontevedra, como o Pazo de Gandarón, unha construción do século XVIII restaurada en 2007 preservando todos os elementos orixinais e que deixa imaxes como laboratorios científicos en paredes de pedra ou un microscopio sobre unha peza orixinal con tres séculos de antigüidade; o edificio Cruz de Gallástegui, primeira obra arquitectónica de Alejandro de la Sota; ou o edificio Miguel Odriozola, que naceu como una piara e agora alberga oficinas e laboratorios.

A Misión Biolóxica vive o momento máis doce da súa historia, cun crecemento especialmente visible nos últimos cinco anos e en condicións de converterse en centro de referencia. Aspira a ser un centro de investigación de referencia desde unha perspectiva atlántica.