Cristina Andreu Cuevas (Casabranca, 1960) é pioneira con maiúsculas. Fundadora e presidenta sete anos da Asociación de mulleres cineastas (CIMA), empezou a facer cine cando a industria non se escribía en feminino e axudou a cambiar o sector e sentar as bases das que beben as novas xeracións de creadoras.
A súa primeira película, Brumal, unha adaptación ao cine da novela de Cristina Fernández Cubas Los altillos de Brumal, estivo nomeada aos Premios Goya e este sábado proxectouse no Teatro Principal de Pontevedra dentro do ciclo Pioneiras da programación dos Premios Feroz. Antes de conversar coa xornalista Teresa Cuíñas, concedeu esta entrevista a PontevedraViva.
Vés a Pontevedra para participar, xunto aos Feroz, no ciclo Pioneiras. Sentes así, unha pioneira dentro do cine español?
Encántame o de pioneira porque son pioneira desde fai moi pouco. É unha cuestión de idade e alégrame porque antes as pioneiras eran Josefina Molina, Pilar Miró e Cecilia Bartolomeu. Josefina e Cecilia, grandes amigas. Eu empezo a ser pioneira, pero faime ilusión, porque así a miña película pódese empezar a ver. Xa empezas como noutra etapa.
Brumal foi a túa primeira longametraxe. Que recordos tes daquela época?
Eu era moi novo. Que recordos teño? Por unha banda, a valentía, a inconsciencia de querer facer unha película tan difícil como é o relato no que está baseado. E paréceme agora incrible que me atrevese a facer iso, supoño que é a mocidade. Eu creo que hai un problema que segue existindo, que non tiña o orzamento axeitado para facer unha película e aí podémolo xuntar con que as mulleres teñen menos orzamento sempre para facer as súas películas e, claro, iso, sen querer, lastra un pouco; o público non ten a culpa de que as películas teñan máis ou menos orzamento. Pero eu lémbroo moi ben, moi segura, con algúns problemas, como pasa en todas as rodaxes pero teño moi bo recordo.
Polo que relatas, foi complicado sacalo adiante.
Si. Foi complicado. Moitas mulleres fixemos películas neses anos e a maioría delas, como eu, non seguimos facendo cine. A única que seguiu foi Isabel Coixet e as demais fómonos quedando no camiño. Agora, coas cotas que hai, todo iso non está a pasar, pero o ano que me nomearon, eramos tres mulleres, Ana Díez, que o gañou; Isabel Coixet; e eu. Foi incrible para ese momento da industria. Había moitísimas menos mulleres, por suposto, por iso foi moi estraño que estivésemos nomeadas o tres. A verdade é que era moi complicado ser muller e facer cine.
Entón non era habitual ver a unha muller tras a cámara. Non había practicamente referencias. Tiveches que soportar moitos prexuízos?
Eu antes dirixira un capítulo dunha película que se estreou nos cines e traballara de axudante de dirección ou de script, normalmente era a única muller. Estaba maquillaxe e vestiario, pero era a única muller. Non é que os meus compañeiros fosen prejuiciosos, é que era así a sociedade. Acórdome dunha película na que era axudante de dirección e entón dixen: silencio. E calou todo o mundo. E achegóuseme un director de produción, que si era machista, e díxome: "Cristina, así non che van facer caso ninguén, tes que gritar: cona, silencio". E digo: "pero é que eu dixen silencio e calou todo o mundo". E el di: "si, pero non te van respectar". E si que me respectaban, porque calaban. Pero había toda esa maneira de traballar, que unha das cousas que é bo que as mulleres dirixamos é que hai outro ambiente nas rodaxes.
Afortunadamente, agora o panorama parece cambiar. Cada vez son máis as mulleres que dirixen, crean ou producen cine. É un bo momento?
Si, eu fun fundadora de CIMA, fun presidenta sete anos e durante o meu mandato conseguimos unhas cotas incribles e iso fai que agora os produtores busquen mulleres para dirixir. Eu acórdome que a primeira vez que se implantaron as cotas, non tanto as de dirección ou guión, senón para as xefaturas técnicas, había homes da profesión que me dicían que non había directoras de fotografía boas, que non había compositoras boas, que non tiñan talento e eu dicía e como podes medir o talento se non lles dás unha oportunidade? como sabes que teñen talento ou non? Paréceme terrible que digan que non tiñan talento e, de súpeto, agora a maioría das compositoras e directoras de foto que coñezo non pairan de traballar. Tiñan talento. O que pasa é que faltaba que lle desen esa oportunidade. Espero que non reverta.
Quedan aínda ámbitos no audiovisual nos que costa que a muller atope o seu sitio?
Empezaron a asumir postos como de montaxe, algo que non se saía á rodaxe, pero directoras de foto, compositoras, directoras de son… eu creo que falta moito aínda.
Desde CIMA traballastes moito por esa igualdade que albiscamos. Sen este esforzo colectivo sería posible?
Non. O bo que temos as mulleres é que nos axudamos unhas a outras. O da famosa sororidad foi un esforzo de moitas mulleres empuxando para conseguilo. Eu creo que é o que pasou cando che falaba do principio, de cando eu empecei a facer cine, é que, aínda que nos coñeciamos, non había ese colectivo de mulleres que empuxase e era moito máis difícil. Sentías moi soa, traballando, empuxando. Eu a verdade é que fun a primeira muller na que deron axuda na nova lei de cine, a lei de cine de Pilar Miró. Fun a primeira porque Pilar Miró non puido, era a directora xeral. Acórdome que estaba Fernando Méndez-Leite, que é agora presidente da Academia do Cine, e eu díxenlle: ningunha muller tivo subvención até agora. Era diferente e déronme subvención, se non, non fose posible.
Sempre fuches firme defensora de cotas e subvencións. Cres que aínda seguen sendo necesarias para avanzar cara á igualdade?
Si. Ata que non consigamos a igualdade, as cotas son necesarias. Eu escribín un artigo que se chama 'Sen cotas, non hai democracia', que parecía moi forte, pero é verdade. Imaxina ti como sería o hemiciclo se non houbese listas cremallera. As cotas son moi importantes. O único malo é que a Lei de Cine non se aprobou aínda. A min o que me preocupa é que se reverta. Nós sempre tiñamos a unha muller, Anna Serner, que foi presidenta da academia do cine de Suecia, que era nosa referente porque conseguira a igualdade. Falei con ela cando cambiou o goberno e díxome: "Cristina, foi todo para atrás". Na Lei de Cine hai tan só un parágrafo, que é a porcentaxe que ten que ir do orzamento para as mulleres, pero polo menos…
Falas de que pode pasar se non se aproba agora ante un futurible cambio de goberno?
Claro, ante un futurible. Hai xente que che di que as leis se poden cambiar, pero non é o primeiro que vai facer... Paréceme que a lei de cine tería que estar. É unha lei que protexe a filmoteca, protexe moitos outros estamentos, pero, sobre todo, paréceme que é importante porque salgue a porcentaxe que ten que haber para financiar ás mulleres. E creo que non vai saír nesta lexislatura. Iso é o que me preocupa moito. De todas as maneiras, preocúpame menos no sentido de que, como xa hai tantos produtores que traballaron con mulleres, tampouco van ir cara atrás. Se cadra non apostan por novas mulleres, pero as que están eu creo que xa quedan.
En xeral, o cine é un lugar seguro para as mulleres?
Eu creo que nestes momentos é bastante seguro porque hai moitas mulleres. Pasa como en todo, os lugares onde hai moitas mulleres son lugares seguros. Como agora hai moitas máis mulleres nas rodaxes, paréceme que é moito máis seguro. Antes non, porque non había case mulleres. É como cando falas das cidades. Que cidades son seguras? Aquelas que teñen moita poboación. Que barrios son os máis inseguros? Aqueles nos que non pasa ninguén. Ademais, paréceme que, comparado con outros colectivos de mulleres que realmente son precarios, dentro do que cabe, as mulleres temos no audiovisual máis armas, máis ferramentas. Porque imaxina ti as mulleres que coidan a persoas maiores, as dos supermercados… moitísimos lugares onde, ademais de ser muller, es precaria. E iso paréceme terrible. Aí si que me parece que tería que estar o foco. Por iso creo que as medidas de seguridade para as mulleres deberían ser transversais para todos os ministerios.
"Non saíu o 'Me Too' español e non sei por que"
Comentabas hai dous anos, no Festival de San Sebastián, que o 'Me Too' español estaba a piques de chegar. Chegou? Vimos a punta de Iceberg nada máis?
Pois non chegou.
E por que?
Non o sei. Non saíu o Me Too e non sei por que. Que eu saiba, saíu do de (Carlos) Vermut e un produtor catalán e nada máis. É verdade que ás mulleres cústanos moitísimo denunciar porque se denuncias, tardas cinco anos en que saia o xuízo? Iso non pode ser. Estaba todo o mundo esperando que saíse e eu de verdade que non podo dicirche o nome de ninguén, non o vin, estou segurísima. De todas as maneiras, eu cambiei un pouco o meu discurso, son unha persoa que dubido todo o intre e paréceme que, neste momento, tal como estamos a ver que pensan os homes novos, e tal e como eu creo que temos que pensar no feminismo, ou o facemos cos homes ou non podémolo facer. Temos que dicirlles aos homes que non están excluídos do noso movemento, que son os nosos compañeiros, sobre todo a xente nova, aos da miña idade é máis difícil. Hai que dicirlles: imos facelo. Eu creo que o feminismo axuda moitísimo aos homes, creo que hai que explicarlles que se van a liberar co feminismo.
Máis aló do talento, que é evidente, esa mirada feminina e feminista que lle achega ao cine?
Paréceme que é fundamental porque no cine ou na literatura, que me gusta moito ler, sempre lemos o que pensaban ou o que dicían os homes. Eu fun lectora nunha época na que os meus referentes todos eran homes e coñecía moi ben iso. Agora as mulleres poden contar desde o seu punto de vista e nas cousas que nos representan ás mulleres. É moi importante porque se os homes nos coñecen a nós, como nós coñecemos aos homes, iso é fundamental para que a sociedade sexa moito máis democrática.
Que lle dirías ás mozas que queiran entrar agora na industria? Que consello darías?
O primeiro, que non vaian soas. Nunca. Que se rodeen doutras mulleres. Tamén doutros compañeiros, pero, sobre todo, outras mulleres que queiran tamén facerse camiño. Porque soa é moi difícil facelo. Con produtoras, directoras de fotos, guionistas… traballar conxuntamente. E que non desfallezcan, que as necesitamos.
