Tres anos despois do éxito de Mirafiori, Manuel Jabois (Sanxenxo, 1978) volve á carga. Faio con La víspera, un libro co que convida o lector a unha viaxe sen límites cara ao corazón da institución máis complexa de todas: a familia.
"Unha familia sobrevive se non se fai preguntas", reflexiona o autor nesta novela centrada na perturbadora historia dunha muller, Amalia Fontenla, en plena travesía polo sacrificio, a culpa e a redención nLa víspera do seu 75 aniversario.
Jabois, nesta entrevista con PontevedraViva explica que "me interesaba moitísimo poder escribir do silencio", desas cousas que entre aqueles que se queren "non se poden nomear ou non se poden citar". E facelo, sobre todo, cunha historia entretida.
La víspera transcorre practicamente nun só día. Pero contén décadas de silencios.
Si. Silencios herdados e tamén sobreentendidos. Son cousas que se din coa mirada. Hai un pacto tácito na familia de non comentar nada sobre o estado da súa nai. Todos o saben pero entre eles tampouco o falan. É como un segredo dentro dun misterio.
Que parte da novela apareceu primeiro: a historia de Amalia, o misterio que rodea ao pobo ou a idea da véspera como estado emocional?
Apareceu Amalia. A idea de que Patrick Bateman, o famoso psicópata americano de Bret Easton Ellis, fora unha ama de casa galega. Empecei a debuxar os seus trazos e namoreime moi rápido dela. É unha persoa cun lastre emocional moi grande.
Non sei até que punto ten trazos psicopáticos, pero ten unha dificultade tremenda para chorar. É unha muller absolutamente entregada aos demais, pero porque entende que iso é o que está ben, non porque a ela lle saia dunha forma natural.
Amalia é un personaxe complexo e cheo de zonas escuras. Que era o que máis che interesaba transmitir dunha muller como ela?
A súa forza para sobreporse a algo co que ela naceu. Esa lucidez de saber que, grazas ao seu esforzo, foi querida toda a vida pero nunca foi admirada. E de pensar que ten que facer algo para que alguén desexe cambiarse por ela. Ser heroína por un día.
Aspira, como dis, a algo moi concreto: non ser querida por compaixón, senón admirada. Dirías que o desexo de admiración é máis poderoso que o desexo de amor?
Si, porque o desexo do amor teno saciado. Xa foi moi querida, pero non foi nunca admirada. Ninguén quixo cambiarse nunca por ela.
A novela arranca cunha imaxe moi poderosa: Amalia sacándolle a pel a un coello mentres fóra o pobo enteiro está pendente dunha desaparición. Interesábache ese equilibrio entre o doméstico e o extraordinario?
Gustábame a idea de confrontar o que estaba a pasar dentro dunha casa e o que estaba a pasar fóra. E, ao mesmo tempo, coa televisión encendida coas noticias do que estaba a pasar a vinte metros. Iso xera unha atmosfera moi complicada.
Esa sensación de que o teu pobo está a ser invadido por estraños, Desaparece alguén e, de súpeto, todo o mundo pasa automaticamente a ser sospeitoso. Un pobo que é invadido así para min sempre ten algo especial que me gusta narrar.
"Unha familia sobrevive se non se fai preguntas". É unha das ideas centrais do libro. Hai verdades que unha familia necesita non mirar para seguir adiante? Se houbese que elixir, cres que as familias prefiren quererse ou coñecerse realmente?
Eu creo que prefiren quererse. Coñecerse é algo que dá un pouco de medo. Eu creo que non se coñece a ninguén de todo. Nunca queres a ninguén de todo e nunca odias a ninguén de todo. E os silencios poden cubrirse con moitas palabras e con moita ficción.
A verdade pode romper unha relación. Xa sexa familiar, de amizade ou sentimental. E a mentira, que é o peor que podes facer, métete por un carril equivocado ata que te estrelas. Entre o silencio e a mentira, é mellor sempre o silencio.
Hai unha reflexión moi suxestiva: que non existe o verbo "verdadear", mentres que si existe "mentir". Que che interesaba explorar sobre a relación entre verdade, ficción e autoengano?
Eu quería contar un día nunha familia cunha singularidade moi acusada, que é a singularidade de ter a Amalia dentro. Ou a idea do fillo, desa estrela do fútbol que fai esa viaxe de volta a casa. Pero, sobre todo, contar unha historia que fora entretida.
Quería tocar varios temas que, dalgún modo, nos obsesionan un pouco a todos. E abordar o tema da familia, do que se escribiu moito, dunha forma máis ou menos orixinal. Facelo a partir dunha imaxe que me perturbou o suficiente como para escribir dela.
Hai unha frase na sinopse que fala de familias "empapadas en gasolina" esperando unha chispa. Cres que todas as familias teñen algún punto de combustión latente?
Todas as familias teñen segredos, misterios e silencios. Sempre hai unha bomba lapa adherida nelas. En toda comida familiar hai catro ou cinco temas que non se poden nomear porque se non a bomba estala e salta todo polo aire. Iso interesábame moito.
E tamén me interesaba moitísimo desta novela poder escribir do silencio, das cousas que non se poden nomear ou que non se poden citar. Xa o fixen con Malaherba pero cun neno. Neste caso, son persoas adultas e iso dá moito máis medo.
Tanto Amalia como Chami, o seu fillo, son personaxes que viven pendentes da mirada allea. Chami necesita a aprobación constante e Amalia leva décadas construíndo unha imaxe de normalidade. Somos o que somos ou somos a versión que proxectamos?
Somos a versión que proxectamos e canto máis nos achegamos ao que somos, máis naturais e orixinais somos. Pero iso é moi difícil, sobre todo neste tempo. Estas dúas persoas, por exemplo, están absolutamente obsesionadas con iso.
A principal misión de Amalia, que arrastra un pecado orixinal que o perturba todo, é que a familia está reunida na mesa no seu aniversario. Non lle preocupa outra cousa. E Chami móvese nun equilibrio moi precario no que está a piques de derrubarse xa de todo.
E con Chami querías retratar tamén como é unha crise masculina contemporánea?
Hai algo diso, si. Non só na procura da prolongación do pene, que funciona como metáfora, senón tamén o feito de que calquera lío cunha moza obsesiónalle até o punto de pensar que o van a denunciar. Empeza a darlle voltas ás cousas, a obsesionarse. Hai un punto do desquiciamento masculino de hoxe en día, si.
En La víspera recorres tamén a ese humor tan característico teu, non? Ese aire gamberro e irónico que, ás veces, non todo o mundo entende...
Si, é probable. Pero eu xa renunciei a que a xente me entenda. Entender está sobrevalorado. Estamos demasiado preocupados porque se nos entendan as cousas. É o meu humor. É o humor que moita xente entende e non o vou a cambiar.
Sentinme moi cómodo escribindo con ese sentido do humor. Eu sei que, se cadra, haberá xente que non o pille, pero que fago? Non podo pór asteriscos nos pés de páxina, nin podo pór notas de voz, nin podo facer nada. Se non se entende, mala sorte.
Os personaxes de La víspera parecen debaterse entre a culpa e a redención. Interésanche máis as decisións que toman ou as razóns que atopan para xustificalas?
Interésanme máis as decisións que toman. Ao final, ese é o último paso. Como dicía Felipe González, o teu teléfono é o último que soa. Ser presidente é que o teu teléfono é o último que soa. Interésanme máis as decisións, si.
Nas túas novelas adoita haber pantasmas, pero aquí as pantasmas non son sobrenaturais: son segredos, recordos e zonas de sombra
Son peores, son reais. Os outros poden ser produto dunha ilusión ou da imaxinación ou produto de calquera tipo de sustancia química. Estes son pantasmas que, nalgúns casos, somos nós mesmos vinte anos atrás. Iso sempre dá un pouquiño máis de medo.
Os teus personaxes adoitan escapar dos xuízos morais simples. Incomódache a literatura que divide con claridade entre culpables e inocentes?
A ninguén lle gusta que estea todo moi simplificado. Ten que haber moitas rugosidades, moitas dobreces. Nós tamén somos así. Sempre hai unha acción boa en alguén malo e sempre hai unha acción mala en alguén bo.
Gústame que esta novela procure preguntas, non respostas. Non hai ningunha lección nin ningún ensino. Non vas saír mellor ou peor persoa por lela, pero si che pode deixar no aire preguntas acerca dun amor que ti crías intacto e puro e, se cadra, non o é tanto.
Tras Mirafiori, dicías que che apetecía afastarte de Galicia na túa seguinte novela. Non o conseguiches. Volves á túa terra. Que che ofrece que non atopas noutros escenarios?
La víspera fala da familia. E non teño familia en Madrid. Resultábame máis cómodo que fóra aquí. E logo hai coloquialismos e a miña propia forma de escribir. Se quero que os personaxes falen dunha determinada maneira vou ter que cambiar bastante.
Doume conta que cos diálogos sáeme de forma natural o castelán de aquí, ou sexa un castelán moi particular. Atopeime moito máis cómodo escribindo da miña terra e estando outra vez entre as mesmas voces narrativas de sempre.
Como xornalista, traballas con feitos; como novelista, con posibilidades. Como dialogan esas dúas formas de mirar o mundo cando escribes ficción?
Teño unha liberdade máis salvaxe á hora de escribir ficción. Non me suxeitan tantas regras. Podo utilizar ese humor do que falabamos, podo non ter ataduras, podo endosar aos meus personaxes certos comportamentos irresponsables ou ilícitos do que sexa…
É algo que, de ningún modo, podo facelo nas miñas columnas. Ten un punto divertido. Ségueme gustando máis o xornalismo. Tes máis relación cos feitos e con persoas reais. Tes a capacidade de impactar na xente cando contas unha gran historia.
E, a maiores, está a adrenalina de publicar canto antes. Isto de escribir, darlle a enviar e que de súpeto se publique a historia e empece a ter repercusión é como unha droga instantánea. Ségueme seducindo moitísimo.
Cando terminas un libro es capaz de pasar páxina ou es dos que te quedan un tempo inmerso nese universo?
Hai escritores que din que escriben moi sós. Eu estou acompañado de todos os meus personaxes. Divírteme mesmo escribir o que poderían estar a facer e sen que iso vaia entrar na novela. Pásoo moi ben con eles e bótoos moito de menos cando acabo.
Se os lectores pechasen o libro facéndose unha soa pregunta, cal che gustaría que fose?
Se seguirían querendo á súa familia se lles ocorrera o mesmo. Esa é o que me gustaría saber, aínda que eu non teña resposta para ela o cal é bastante monstruoso. Pero si, se os seguirías querendo igual se foran os protagonistas desta historia.
Despois de Malaherba, Miss Marte e Mirafiori, sentes que La víspera pecha algunha etapa?
Non sei se a pecho ou a abro. Non teño nin idea. Depende do seguinte. Pero si é certo que os outros tres tiña un fío condutor que unía varios personaxes e varias escenas. Transcorrían tamén en espazos temporais máis ou menos parecidos. Podería falarse dunha triloxía aínda que sexan completamente independentes entre si.
Pensei que La víspera ía ser outro tipo de libro, pero estou moi contento. É unha novela moi desapracible. Gústame moito que a xente se ría con libros así, que che contan algo especialmente perturbador e cos que non podes evitar a risa. Gústame contar historias máis ou menos escuras pero que teñan sempre humor e un punto de entretemento.