"Hai unha muller tirada no chan do cuarto de baño. A muller está inconsciente (…) É 7 de novembro de 2020 e a muller son eu". Así comeza Oxígeno, a nova novela de Marta Jiménez Serrano (Madrid, 1990). É ela quen nos conta a súa propia historia.
Poucos meses antes de publicar a súa primeira novela, sufriu unha intoxicación por monóxido de carbono na súa propia casa. Cinco anos necesitou para narrar esta experiencia próxima á morte, nunha historia que conxuga a tensión narrativa, a ansiedade e a esperanza.
Recoñece, nesta entrevista con PontevedraViva, que "non era un libro que me apetecese escribir", pero a partir desa anécdota persoal, entrelaza temas como os problemas da vivenda e os alugueres, a precariedade dos mozos ou a dificultade da vida en parella.
Pasaron cinco anos desde a túa intoxicación até a publicación de Oxígeno. Que tivo que pasar para que esa experiencia puidese converterse en literatura?
Non é que pasase un tempo e, de súpeto, puidésea escribir. Foi aos poucos. Desde as primeiras notas dispersas até recoñecer que había unha novela e abordala, na miña vida pasaron moitas cousas. Sobre todo, colocar esa experiencia. Contalo axudoume.
Dis na novela que este libro non querías escribilo. Por que?
Non era un libro que me apetecese escribir porque implicaba lembrar cousas incómodas e facerme preguntas difíciles a min mesma. Para min, os libros son como estados de ánimo e este non era un estado de ánimo ao que me apetecese entrar.
En cada porta que tocabas, tamén reflexionas no teu relato, aparecía un muro. Até onde quixeches ou pudeches contar?
Hai cousas que non puiden contar e outras que non quixen contar. Ese xogo axudoume a xerar unha gran intimidade co lector. Facémolo todos cando contamos un segredo. Cando che din 'non podo contar máis', xa entendes que é unha cousa íntima, grave ou delicada.
Unha parte central do libro é a imposibilidade de lembrar. Como se narra un "fundido a negro" sen traizoar a verdade?
Foi un dos retos do libro. Primeiro, acudindo a outras voces. Como o enfermeiro que me atendeu. Tiven que recorrer a xente que si tiña as pezas do puzzle que a min me faltaban. E logo hai momentos nos que deixei certo espazo, sendo máis seca ou parca.
Probaches a escribir a historia en terceira persoa e non funcionaba. Que che permitiu a primeira persoa que non che daba ningunha outra estratexia narrativa?
Si, empecei con personaxes pero me daba certo pudor. Preguiza, tamén. Esa terceira persoa axudábame a tomar distancia do suceso cando aínda non pasara o tempo suficiente como para que esa distancia fose natural.
Pero ao escribilo coma se pasoulles a outros, a cousa non funcionaba. Non tiña ningún sentido. Aí non había historia. Non a atopaba por ningún sitio. Cando lle cambiei o ton, si atopei unha historia que ía máis aló da miña anécdota.
A túa avoa, moi presente no teu relato, sempre dicía 'Até mañá, se Deus quere'. Ti non o entendías. Dirías que Oxígeno é, no fondo, unha resposta tardía a esa frase?
Absolutamente. O libro pasa por entender esa frase e decidir onde a coloco. Eu non a entendía de pequena cando ma dicía a miña avoa. Eu pensaba, que cona pode pasar si estou aquí en cama? Se ela estivese viva, diríalle 'avoa, xa che entendo'.
Escribes que "non hai sentido ningún" no ocorrido, pero a literatura necesita orde. Como se constrúe un relato cando a materia prima é o absurdo?
Iso tamén foi dificilísimo. A escritura obrígache a ordenar, a pór unha palabra detrás doutra, a decidir en que orde se contan as cousas. Pero creo que o libro, en realidade, tamén vai de asumir de que hai cousas na vida que non teñen sentido.
Imaxino que, a nivel persoal, cando vives un suceso como o teu cambia toda a túa perspectiva vital, non?
A min o que ma cambiou foi, sobre todo, a terapia posterior que fixen. Cando conto a miña historia, dáme medo de que pareza que un está aí no chan morrendo e entón ve a luz e cámbialle o modo de ver a vida. Non é tanto iso.
Se varres a experiencia debaixo da alfombra, quedas igual. Eu quixen facerme preguntas e disparáronseme moitos medos que tiven que abordar en terapia. E, sen dúbida, cheguei a unha serie de lugares que cambiaron moito como vexo a vida e como me tomo o día a día.
A túa relación con Juan, a túa parella, tamén atravesa todo o libro. Cambiou a túa maneira de entender o amor despois de estar a piques de perdelo todo?
Pois seguramente si, na medida en que cambiou moito a miña noción do goce, que é algo que debería estar bastante vinculado á parella. Cambiou moito a miña noción de case todo, a verdade. Cambiaron mesmo as miñas rutinas. Así que si, a parella tamén.
Hai unha pregunta no libro que é 'quen era eu antes do incidente?' E esa pregunta rebota sobre a parella. Ou 'quen eramos nós cando nos coñecemos e quen somos agora? Sen dúbida, cambiou a miña noción da parella e do amor, si.
Hai algo moi potente nesa diferenza de mirada: el pensa 'que mala sorte' e ti 'que boa sorte'. Esa tensión defínevos como parella?
En certo xeito, o ocorrido pode funcionar como metáfora do que é unha parella. Aos dous ocorreunos o mesmo, pero cada un viviuno desde un lugar distinto. O feito é o mesmo, pero cada un víveo desde unha posición distinta e mírao desde un sitio distinto.
E, efectivamente, o primeiro pensamento inicial que tivo cada un foi moi curioso. Sorprendeume cando el dixo que mala sorte, porque eu pensaba que era todo o contrario. A realidade é a que é, pero a perspectiva de cada persoa pode variar.
E nesa dinámica de fogar hai un terceiro elemento, o teu gato Canapé, que aparece como unha figura de consolo silencioso. Interesábache mostrar que, ás veces, a reparación non vén das palabras senón de simplemente estar?
Totalmente. Está moi ben visto e ninguén mo dixera. O gato para min tiña tres misións. A primeira era redundar na noción de fogar. Aquí non había fillo, pero cun gato xa soaba máis a familia. A algo que unha parella quere construír xuntos.
Logo, axudábame moitísimo tamén na tensión narrativa, que era un reto da novela. O lector sabe o final por razóns obvias. E, efectivamente, a calor do gato é como un terceiro personaxe que tamén pasou polo mesmo. Á súa maneira. Estando aí.
A intoxicación non é só un accidente doméstico: tamén é consecuencia dunha precariedade estrutural. Querías que o libro tivese tamén esa dimensión social?
Esa denuncia fíxose soa, a verdade. Só con contar a historia. De feito, esforceime en non esaxeralo. En non dramatizarlo demasiado. Hai un tema de precariedade e de falta de responsabilidade. Planea por todo o libro porque o que ocorreu non foi un accidente.
Escribes páxinas moi duras sobre a imposibilidade de ter unha casa en sentido pleno. Cres que esa inestabilidade condiciona a maneira en que vivimos?
É un das formulacións do libro. O material afecta directamente ao emocional, á intimidade e a todo. Eu fago ese contraste entre a miña avoa, que só viu unha única casa e un único azucreiro, e eu que aos 30 anos xa me mudei once veces.
A precariedade na que estamos instalados hoxe fai que ter un fogar sexa moi difícil. Para poder saír ao mundo, fai falta ter onde volver. E cando é complicado construílo a nivel material, tamén é complicado construílo nivel emocional ou íntimo.
Cando che pasa algo así, supoño que moita xente che diría iso de 'carpe diem'. De que hai que aproveitar o día a día. Moléstache?
Esa redución simplista do que pasado, sobre todo, desconcértame. É coma se me estivesen falando doutra historia. Eu, no libro, fago directamente unha impugnación do carpe diem. É algo que me dá máis abafo que outra cousa.
Estamos agora subidos nun discurso que confunde a felicidade con euforia, o goce coa intensidade. Mesmo coa ansiedade. E non é o mesmo. É máis posible achar o pracer e o goce desde o acougo e agora temos un discurso que expón o acougo como algo aburrido e a euforia como unha promesa de felicidade. E creo que por aí non vai a cousa.
Cres que as redes sociais amplifican ese discurso?
Si, pero eu son moi remisa a culpabilizar ás redes. As redes somos nós. Isto pasa agora en redes, pero antes pasaba en misa. A ver quen levaba o mellor vestido. O que é verdade, é que agora a felicidade converteuse nunha obrigación.
Agora parece que temos que estar que todo o intre respondendo a unha imaxe de felicidade. E claro, cando a felicidade se converte en obrigatoria é unha condena. É o que xa che imposibilita para nunca poder gozar de nada.
E xa para terminar, dirías que escribir Oxígeno foi como unha forma máis de terapia? Como unha forma de pechar o círculo e superalo do todo?
Foino, sí. Cando eu podo escribir algo, é que o superei. O libro axudoume moito, como ti dis, a pór o punto final ou a guinda. A terapia tiña que facela, pero non só foi o que pasou na consulta do psicólogo. Entre unha sesión e outra, fun escribindo o libro.